Vì sao học sinh THPT dễ bị cảm xúc tiêu cực chi phối ? Vấn đề kiểm soát cảm xúc tiêu cực ở học sinh THPT là một vấn đề then chốt trong tâm lý học đường hiện nay. Ở lứa tuổi này, các em đang ở giai đoạn dậy thì và định hình bản sắc cá nhân, nên dễ bị ảnh hưởng bởi cảm xúc mạnh, đặc biệt là cảm xúc tiêu cực như: giận dữ, buồn bã, lo lắng, cô đơn, ganh tị, tự ti.
Vậy đâu là những lý do khiến học sinh THPT dễ bị cảm xúc chi phối?
Dưới đây là góc nhìn tâm lý học về giai đoạn lứa tuổi này
Thay đổi tâm sinh lý và nội tiết tố
- Hormone tăng cao khiến cảm xúc mạnh mẽ, thất thường, dễ bị kích thích.
- Chưa có đủ cơ chế kiểm soát vùng vỏ não trước trán (chịu trách nhiệm lý trí, kiềm chế), nên dễ hành động bốc đồng và bột phát.
Áp lực học tập và kỳ vọng từ cha mẹ – thầy cô
- Học sinh lớp 10 –12 thường bị đè nặng bởi tâm lý:
+ Thi cử, chọn ngành nghề tương lai.
+ So sánh điểm số, thành tích thi đua.
+ Mong muốn “làm hài lòng người lớn” để chứng tỏ bản thân.
- Những áp lực này dễ chuyển hóa thành lo âu, căng thẳng, cảm giác thất bại, trống rỗng và gây ra mệt mỏi, quá tải.
Vấn đề về quan hệ xã hội và tình cảm
- Tình bạn, tình yêu tuổi học trò đầy xung đột và thử thách bên cạnh là sự cấm đoán và tò mò.
- Cảm xúc bị tổn thương từ bị hiểu lầm, bị tẩy chay, thất tình, bị phản bội… dễ đẩy các em vào vòng xoáy tiêu cực kéo dài.
Thiếu kỹ năng nhận diện và điều tiết cảm xúc
- Hầu hết học sinh không được học cách hiểu và xử lý cảm xúc của mình.
- Khi tức giận – thì hét lên, đập phá. Khi buồn – thì tự trách, cắt đứt kết nối, thậm chí tự hủy hoại, làm đau bản thân.
Những hậu quả thường gặp khi không kiểm soát được cảm xúc tiêu cực
| Dạng biểu hiện | Hậu quả tiềm ẩn |
|---|---|
| Trút giận bộc phát | Mâu thuẫn với cha mẹ, bạn bè, thầy cô |
| Tự cô lập khi buồn | Cô đơn, mất động lực, trầm cảm |
| Lo âu kéo dài | Rối loạn giấc ngủ, đau đầu, giảm tập trung học |
| Cảm giác vô dụng / tự ti | Dễ bỏ học, tự hủy hoại, ý nghĩ tiêu cực |
| Lệ thuộc vào mạng xã hội | Ganh tị, so sánh, cảm giác kém giá trị bản thân |
Làm sao để hỗ trợ học sinh giải quyết cảm xúc tiêu cực
Giáo dục cảm xúc (SEL – Social Emotional Learning)
Mục đích nhằm giúp học sinh:
- Nhận diện cảm xúc của mình: “Mình đang thấy gì trong người?”
- Gọi tên cảm xúc: “Đây là buồn, là tức giận, là tổn thương…”
- Biết rằng cảm xúc là nhất thời, không phải sự thật tuyệt đối.
Dạy kỹ năng điều tiết cảm xúc
- Dạy các bài tập cụ thể như:
+ Hít thở 5-4-3-2-1 khi lo lắng
+ Viết nhật ký cảm xúc để xả bớt áp lực
+ Tạm dừng 10 giây trước khi phản ứng
+ Tự nói với mình bằng giọng điệu dịu dàng như một người bạn
Có thể bạn quan tâm: Những vấn đề tâm lý của học sinh hiện nay thường gặp
Những khó khăn thường gặp trong quá trình kiểm soát cảm xúc tiêu cực ở học sinh THPT
Kiểm soát cảm xúc tiêu cực ở học sinh THPT là một kỹ năng quan trọng nhưng không hề dễ dàng. Dưới đây là những khó khăn thường gặp mà học sinh phải đối mặt trong quá trình này:
Không nhận diện được cảm xúc của mình
-
- Nhiều học sinh không biết mình đang buồn, lo, tức giận hay ghen tị, chỉ cảm thấy “khó chịu trong người”.
- Các em thiếu vốn từ vựng cảm xúc, không biết gọi tên cảm xúc – dẫn đến không biết phải xử lý thế nào.
Ví dụ: Một học sinh bị điểm kém, không nói gì, chỉ cáu kỉnh với bạn bè và về nhà đập cửa phòng – nhưng sâu bên trong là nỗi thất vọng và cảm giác tự ti.
Thiếu kỹ năng điều tiết cảm xúc
+ Khi tức giận, nhiều em la hét, đập đồ, bỏ học, cắt đứt liên lạc… vì không biết cách khác để xả cảm xúc.
Khi buồn, nhiều em thu mình, tự dằn vặt, thậm chí tự làm đau bản thân – vì nghĩ “không ai hiểu mình cả”.
Những hành vi này là phản ứng mang tính bản năng, không phải là giải pháp lành mạnh – và có thể để lại hậu quả lâu dài.
Ảnh hưởng từ môi trường xung quanh
- Gia đình thiếu lắng nghe: Cha mẹ thường phủ nhận cảm xúc của con (“có gì mà buồn”, “con nít biết gì mà giận”).
- Bạn bè dễ phán xét, cô lập, bắt nạt: Khi bộc lộ cảm xúc, các em sợ bị chê là “yếu đuối”, “làm màu”, nên học cách… giấu kín.
- Áp lực học tập và kỳ vọng xã hội: Khi thất bại hay mắc lỗi, học sinh dễ tự trách và cảm thấy mình “kém cỏi”, “không đủ tốt”.
Thói quen tránh né cảm xúc
- Nhiều học sinh có xu hướng né tránh cảm xúc bằng cách đắm chìm vào mạng xã hội, game, hoặc tỏ ra “vô cảm”.
- Tránh né có thể mang lại sự dễ chịu ngắn hạn, nhưng về lâu dài cảm xúc tiêu cực vẫn âm ỉ bên trong và có thể bùng phát dữ dội.
Suy nghĩ chưa đủ chín chắn – dễ suy diễn tiêu cực
- Ở tuổi THPT, vùng vỏ não trước trán (phần kiểm soát lý trí và đánh giá hậu quả) chưa phát triển toàn diện, khiến học sinh dễ:
+ Nghĩ cực đoan (“Mình là kẻ vô dụng”, “Không ai hiểu mình cả”)
+ Phóng đại vấn đề (“Điểm kém lần này là mình sẽ thất bại cả đời”)
+ Quy kết sai lầm (“Chắc bạn ấy ghét mình”, “Cô giáo cố tình trù mình”)
Thiếu người tin tưởng để chia sẻ
- Nhiều học sinh cảm thấy cô đơn trong chính ngôi nhà hoặc lớp học của mình.
- Khi không có ai lắng nghe đúng cách, các em thường giữ trong lòng, chịu đựng một mình, lâu dần trở thành trầm cảm hoặc rối loạn lo âu.
“Muốn kiểm soát cảm xúc – trước tiên phải nhận ra mình đang cảm thấy gì.”
Nhưng nhiều học sinh chưa từng được học điều đó, và đó chính là khoảng trống mà nhà trường, cha mẹ, người làm tâm lý cần giúp các em lấp đầy.
Đâu là giải pháp cần thiết:
- Tạo môi trường an toàn để chia sẻ
- Xây dựng gia đình và lớp học như một “vùng an toàn”: không phán xét, lắng nghe thật sự.
- Đào tạo giáo viên và phụ huynh hiểu tâm lý lứa tuổi, tránh áp đặt hoặc phủ nhận cảm xúc của các em.
- Tư vấn tâm lý học đường hoặc trị liệu tâm lý cá nhân (nếu cần).
- Đối với học sinh có biểu hiện trầm cảm, lo âu kéo dài hoặc hành vi tự tổn hại, cần hỗ trợ chuyên sâu kịp thời từ nhà chuyên môn là điều rất cần thiết.
MINDFUL CARE – THAM VẤN, TRỊ LIỆU TÂM LÝ
Fanpage: Chuyên gia tâm lý trẻ em Vũ Trường Giang
Địa chỉ: Số 4 – Biệt thự 2 – KĐT Bắc Linh Đàm , Hanoi, Vietnam
Hotline: 098.38.11001 – 098.68.11100
Email: tamlymindfulcare@gmail.com
